การวิจัยเชิงผสม (Mixed Methods Research) ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา เนื่องจากสามารถตอบโจทย์ปัญหาวิจัยที่มีความซับซ้อน หลายมิติ และเชื่อมโยงบริบททางสังคม มนุษย์ และองค์กรได้อย่างรอบด้าน อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จของการวิจัยเชิงผสมไม่ได้ขึ้นอยู่กับการเก็บข้อมูลทั้งเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับ การออกแบบการวิจัยเชิงผสม ที่เหมาะสมและเป็นระบบ

นักวิจัยจำนวนมากประสบปัญหาในการเลือกแบบแผนการวิจัยเชิงผสมที่สอดคล้องกับคำถามวิจัย วัตถุประสงค์ และบริบทของการศึกษา บทความนี้จึงมุ่ง ไขรหัสการออกแบบการวิจัยเชิงผสม โดยอธิบาย 5 รูปแบบหลัก ที่นิยมใช้ในงานวิจัย พร้อมหลักคิด จุดเด่น ข้อจำกัด และแนวทางการเลือกใช้ เพื่อช่วยให้นักวิจัยสามารถออกแบบงานวิจัยได้อย่างมีประสิทธิภาพและน่าเชื่อถือ

---

การออกแบบการวิจัยเชิงผสมคืออะไร

การออกแบบการวิจัยเชิงผสม หมายถึง การวางแผนโครงสร้างการวิจัยที่กำหนดว่า

• จะเก็บข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพอย่างไร

• จะเก็บข้อมูลลำดับใด หรือพร้อมกันหรือไม่

• จะวิเคราะห์และบูรณาการข้อมูลทั้งสองประเภทในขั้นตอนใด

หัวใจของการออกแบบการวิจัยเชิงผสมไม่ใช่เพียง “ใช้สองวิธี” แต่คือการกำหนดบทบาทของแต่ละวิธีอย่างชัดเจน เพื่อให้ข้อมูลทั้งสองชุดทำงานร่วมกันในการตอบคำถามวิจัย

---

เหตุใดการออกแบบการวิจัยเชิงผสมจึงสำคัญ

การออกแบบการวิจัยเชิงผสมที่ดีช่วยให้งานวิจัย

• มีโครงสร้างชัดเจนและตรวจสอบได้

• ลดความสับสนในการเก็บและวิเคราะห์ข้อมูล

• เพิ่มความน่าเชื่อถือของผลการวิจัย

• อธิบายเหตุผลในการใช้วิธีเชิงผสมอย่างเป็นระบบ

ในทางตรงกันข้าม หากออกแบบไม่เหมาะสม อาจทำให้ข้อมูลสองประเภทไม่เชื่อมโยงกัน ส่งผลให้งานวิจัยขาดความลึกและถูกตั้งคำถามด้านระเบียบวิธี

---

หลักคิดก่อนเลือกการออกแบบการวิจัยเชิงผสม

ก่อนเลือกใช้รูปแบบใด นักวิจัยควรพิจารณา

1. คำถามวิจัย ต้องการคำอธิบายเชิงตัวเลข เชิงความหมาย หรือทั้งสอง

2. วัตถุประสงค์การวิจัย เน้นการทดสอบ อธิบาย สำรวจ หรือพัฒนาแนวคิด

3. ทรัพยากรและเวลา การวิจัยเชิงผสมมักใช้เวลามากกว่าวิธีเดียว

4. ทักษะของนักวิจัย ต้องมีความพร้อมทั้งเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ

เมื่อเข้าใจหลักคิดเหล่านี้แล้ว จึงเข้าสู่การเลือก 5 รูปแบบหลักของการออกแบบการวิจัยเชิงผสม

---

รูปแบบที่ 1: การออกแบบเชิงอธิบายแบบลำดับขั้น (Explanatory Sequential Design)

แนวคิดและโครงสร้าง

เริ่มจากการเก็บและวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณก่อน จากนั้นใช้ข้อมูลเชิงคุณภาพเพื่ออธิบายหรือขยายผลลัพธ์เชิงสถิติที่ได้

ขั้นตอนหลัก

1. เก็บข้อมูลเชิงปริมาณ

2. วิเคราะห์ผลเชิงสถิติ

3. เก็บข้อมูลเชิงคุณภาพเพื่ออธิบายผล

4. บูรณาการผลลัพธ์

จุดเด่น

• ช่วยอธิบายผลเชิงตัวเลขได้ลึกซึ้ง

• เหมาะกับงานที่มีสมมติฐานชัดเจน

ข้อจำกัด

• ใช้เวลานาน

• ต้องวางแผนการเชื่อมโยงผลอย่างรอบคอบ

เหมาะกับงานวิจัย

การศึกษา การบริหาร ธุรกิจ และนโยบายสาธารณะ

---

รูปแบบที่ 2: การออกแบบเชิงสำรวจแบบลำดับขั้น (Exploratory Sequential Design)

แนวคิดและโครงสร้าง

เริ่มจากการเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพเพื่อสำรวจแนวคิดหรือประเด็น จากนั้นนำผลไปพัฒนาเครื่องมือหรือสมมติฐานเชิงปริมาณ

ขั้นตอนหลัก

1. เก็บข้อมูลเชิงคุณภาพ

2. วิเคราะห์เพื่อค้นหาแนวคิดหรือธีม

3. พัฒนาแบบสอบถามหรือเครื่องมือ

4. วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณ

จุดเด่น

• เหมาะกับหัวข้อใหม่หรือยังขาดทฤษฎีรองรับ

• ช่วยพัฒนาเครื่องมือวิจัยที่มีความสอดคล้องกับบริบทจริง

ข้อจำกัด

• ต้องใช้ทักษะการวิเคราะห์เชิงคุณภาพสูง

• ใช้เวลามากในช่วงเริ่มต้น

เหมาะกับงานวิจัย

งานพัฒนาแนวคิด นวัตกรรม และบริบทเฉพาะพื้นที่

---

รูปแบบที่ 3: การออกแบบแบบคู่ขนาน (Concurrent Triangulation Design)

แนวคิดและโครงสร้าง

เก็บข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพพร้อมกัน แล้วนำผลลัพธ์มาเปรียบเทียบและบูรณาการ

ขั้นตอนหลัก

1. เก็บข้อมูลทั้งสองประเภทพร้อมกัน

2. วิเคราะห์ข้อมูลแยกกัน

3. เปรียบเทียบและบูรณาการผลลัพธ์

จุดเด่น

• ใช้เวลาน้อยกว่าการออกแบบแบบลำดับขั้น

• เพิ่มความน่าเชื่อถือของผลการวิจัย

ข้อจำกัด

• การบูรณาการข้อมูลอาจซับซ้อน

• หากผลไม่สอดคล้องกัน ต้องอธิบายอย่างรอบคอบ

เหมาะกับงานวิจัย

การประเมินผลและการตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูล

---

รูปแบบที่ 4: การออกแบบแบบฝังตัว (Embedded Design)

แนวคิดและโครงสร้าง

ใช้วิธีวิจัยหนึ่งเป็นหลัก และใช้อีกวิธีหนึ่งเป็นข้อมูลสนับสนุนหรือเสริม

ขั้นตอนหลัก

• กำหนดวิธีหลัก (เชิงปริมาณหรือเชิงคุณภาพ)

• เก็บข้อมูลเสริมในช่วงใดช่วงหนึ่งของการวิจัย

จุดเด่น

• มีความยืดหยุ่น

• เหมาะกับงานวิจัยเชิงทดลองหรือเชิงประเมิน

ข้อจำกัด

• ข้อมูลเสริมอาจถูกมองว่ามีบทบาทรอง

• ต้องอธิบายเหตุผลการฝังข้อมูลอย่างชัดเจน

เหมาะกับงานวิจัย

งานทดลอง การประเมินโครงการ และงานประยุกต์

---

รูปแบบที่ 5: การออกแบบเชิงแปลงสภาพ (Transformative Design)

แนวคิดและโครงสร้าง

การออกแบบการวิจัยที่ขับเคลื่อนด้วยกรอบแนวคิดหรืออุดมการณ์ เช่น ความเสมอภาค ความยุติธรรม หรือการเปลี่ยนแปลงทางสังคม

ขั้นตอนหลัก

• เลือกกรอบแนวคิดเชิงคุณค่า

• ใช้วิธีเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพสนับสนุนเป้าหมายเดียวกัน

จุดเด่น

• ให้เสียงกับกลุ่มเปราะบางหรือชายขอบ

• สร้างผลกระทบเชิงสังคมสูง

ข้อจำกัด

• ต้องมีความชัดเจนด้านจริยธรรม

• การตีความผลอาจถูกวิพากษ์ในเชิงอคติ

เหมาะกับงานวิจัย

งานวิจัยเชิงสังคม การศึกษา และนโยบายสาธารณะ

---

แนวทางเลือกการออกแบบการวิจัยเชิงผสมให้เหมาะสม

นักวิจัยควรเลือกการออกแบบที่

• สอดคล้องกับคำถามและวัตถุประสงค์

• เหมาะสมกับทรัพยากรและเวลา

• สามารถอธิบายเหตุผลในการเลือกใช้ได้อย่างชัดเจน

---

สรุป

การออกแบบการวิจัยเชิงผสม เป็นหัวใจสำคัญที่กำหนดคุณภาพและความน่าเชื่อถือของงานวิจัย การเข้าใจ 5 รูปแบบหลัก ได้แก่ แบบเชิงอธิบาย แบบเชิงสำรวจ แบบคู่ขนาน แบบฝังตัว และแบบเชิงแปลงสภาพ จะช่วยให้นักวิจัยสามารถเลือกแนวทางที่เหมาะสมกับปัญหาวิจัยของตนเองได้อย่างมีประสิทธิภาพ เมื่อการออกแบบมีความชัดเจน งานวิจัยเชิงผสมก็จะสามารถสร้างความเข้าใจที่ลึกซึ้ง ครอบคลุม และทรงคุณค่าได้อย่างแท้จริง