คำถามยอดฮิตที่อาจารย์ถามสอบบ่อยมากครับ

พี่เชื่อเลยว่า น้องๆ หลายคนเคยงงกับคำถามนี้

“ประชากร กับ กลุ่มตัวอย่าง มันต่างกันยังไงครับพี่?”

ยิ่งพอเริ่มทำ

• วิจัย

• วิทยานิพนธ์

• ปริญญานิพนธ์

• สารนิพนธ์ หรือดุษฎีนิพนธ์

คำสองคำนี้จะโผล่มาให้ปวดหัวแทบทุกบท โดยเฉพาะ บทที่ 3 วิธีดำเนินการวิจัย ครับ

บทความนี้พี่จะอธิบายให้ฟังแบบบ้านๆ อ่านแล้วเห็นภาพทันที ไม่ต้องท่องจำให้เครียดครับ

---

🧑‍🤝‍🧑 “ประชากร” ในงานวิจัย คืออะไร?

ในภาษาวิจัยคำว่า ประชากร (Population)
หมายถึง 👉 กลุ่มทั้งหมดที่ผู้วิจัยสนใจศึกษา

อาจเป็น

• คน

• สัตว์

• หรือสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ก็ได้ครับ

ตัวอย่างประชากรที่พี่เจอบ่อย

• ประชากรนักเรียนโรงเรียนแห่งหนึ่งในกรุงเทพมหานคร

• ประชากรพนักงานบริษัท ซีพี ออลล์ จำกัด (มหาชน)

• ประชากรผู้ใช้บริการห้างเซ็นทรัล เขตบางนา

• ประชากรสัตว์ในสวนสัตว์เขาเขียว

👉 สรุปสั้นๆ
ประชากร = เป้าหมายทั้งหมดที่เราอยากรู้คำตอบครับ

---

📊 ประเภทของประชากรในงานวิจัย

โดยทั่วไป เราแบ่งประชากรออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ๆ ครับ

1️⃣ ประชากรที่มีจำนวนจำกัด

คือประชากรที่ รู้จำนวนแน่นอน

เช่น

• นักเรียนชั้น ม.1 โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย

• นักศึกษามหาวิทยาลัยรังสิต

ประชากรแบบนี้ ผู้วิจัยสามารถ

• ขอข้อมูลจากสถานศึกษา

• หรือดูจากเว็บไซต์ของหน่วยงานได้เลยครับ

---

2️⃣ ประชากรที่ไม่จำกัดจำนวน

คือประชากรที่ ไม่รู้จำนวนแน่ชัด และเปลี่ยนตลอดเวลา

เช่น

• ผู้ใช้บริการห้างสรรพสินค้า

• พนักงานบริษัทขนาดใหญ่ที่มีเข้า–ออกตลอด

พี่ขีดเส้นใต้เลยครับ
👉 ประชากรประเภทนี้ “เจอบ่อยมาก” ในงานวิจัยจริง

---

👥 แล้ว “กลุ่มตัวอย่าง” คืออะไร?

กลุ่มตัวอย่าง (Sample)
คือ 👉 ส่วนหนึ่งของประชากรที่ผู้วิจัยเลือกมาศึกษาจริง

เพราะในความเป็นจริง
❌ เราไม่สามารถเก็บข้อมูลจากประชากรทั้งหมดได้
ทั้งเสียเวลา เสียเงิน และแทบเป็นไปไม่ได้ครับ

---

ตัวอย่างให้เห็นภาพชัดๆ

• ถ้าประชากรคือ นักเรียนโรงเรียนอนุบาลนครสวรรค์ 550 คน
  → เปิดตาราง Krejcie & Morgan
  → ได้กลุ่มตัวอย่าง 226 คน

• ถ้าประชากรคือ ผู้สนใจสมัครเรียนมหาวิทยาลัยรังสิต
  → จำนวนไม่แน่นอน
  → กลุ่มตัวอย่างอาจเป็นนักเรียน ม.ปลาย ที่สมัครจริง

👉 ตรงนี้แหละครับ ที่หลายคนเริ่มงง

---

⚡ พี่ขอแทรกนิดนึงนะครับ

ถ้าน้องอ่านมาถึงตรงนี้แล้ว

• ยังไม่มั่นใจว่าประชากรกับกลุ่มตัวอย่างของงานตัวเองเขียนถูกไหม

• หรือโดนอาจารย์ทักว่า “นิยามยังไม่ชัด”

พี่ช่วยดูให้ได้ครับ เรื่อง [รับทำวิจัย] พี่เน้นแก้ให้ตรงหลัก ไม่มั่ว ไม่เสี่ยงโดนแก้รอบสองครับ

---

💡 มุมมองจากพี่ (ประสบการณ์ 15 ปี)

พี่เจองานโดนแก้ซ้ำๆ เพราะ
❌ เขียนประชากร = กลุ่มตัวอย่าง
❌ ไม่บอกว่าประชากรจำกัดหรือไม่จำกัด
❌ ไม่อธิบายที่มาของขนาดกลุ่มตัวอย่าง

พี่แนะนำเลยครับ

ถ้าอธิบาย 3 อย่างนี้ได้ งานจะดูเป็นนักวิจัยมืออาชีพทันที

1. ประชากรคือใคร

2. ทำไมเลือกกลุ่มตัวอย่างนี้

3. ใช้วิธีใดในการกำหนดขนาดกลุ่มตัวอย่าง

---

Summary: สรุปแบบสั้น จำง่ายครับ

• ประชากร = กลุ่มทั้งหมดที่อยากศึกษา

• กลุ่มตัวอย่าง = ตัวแทนบางส่วนของประชากร

• ต้องรู้ก่อนว่าประชากร “จำกัด” หรือ “ไม่จำกัด”

• แล้วค่อยเลือกวิธีคำนวณกลุ่มตัวอย่างให้เหมาะสมครับ

“กลุ่มตัวอย่างยังไม่ชัวร์ เดี๋ยวพี่ช่วยเช็กให้ครับ งานวิจัยต้องเป๊ะตั้งแต่ต้น”

ถ้าน้องอยากให้พี่

• เขียน บทที่ 3 ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง ให้ครบสูตร

• อธิบาย วิธีคำนวณกลุ่มตัวอย่างแบบละเอียด

• หรือเช็กงานว่าที่เขียนมาถูกหลักหรือยัง

ทักพี่มาได้เลยครับ พี่ช่วยจนผ่านจริง ไม่ทิ้งงานกลางทางครับ 💪📘

---

ออกแบบประชากรและกลุ่มตัวอย่างให้ผลวิจัยตอบโจทย์จริง

การระบุว่าประชากรคือใครไม่ได้จบที่ชื่อกลุ่มครับ ต้องบอกคุณสมบัติ พื้นที่ ช่วงเวลา และเหตุผลที่กลุ่มนั้นตอบคำถามวิจัยได้ ส่วนกลุ่มตัวอย่างต้องเกิดจากขั้นตอนที่ลดความลำเอียงพอสมควร ไม่ใช่เพียงคนที่ตอบง่ายที่สุด แม้จำนวนจะมากก็ตามครับ

เขียนเกณฑ์คัดเข้าและคัดออก

ตัวอย่าง ถ้าศึกษาพนักงานใหม่ อาจกำหนดว่าทำงานระหว่าง 3–12 เดือน เป็นพนักงานประจำ และอยู่ในหน่วยงานเป้าหมาย เกณฑ์คัดออกอาจเป็นผู้ที่ลาระยะยาวหรือไม่มีข้อมูลตามตัวแปรหลัก เกณฑ์ต้องเกี่ยวกับคำถามและวางไว้ก่อนเก็บข้อมูล ไม่ควรตัดคนออกหลังเห็นผลเพราะทำให้ผลสวยขึ้นครับ

สำรวจกรอบตัวอย่างก่อนเลือกวิธีสุ่ม

กรอบตัวอย่างคือรายชื่อหรือระบบที่ใช้เข้าถึงสมาชิกประชากร เช่น ทะเบียนนักเรียน รายชื่อพนักงาน หรือครัวเรือนในพื้นที่ ตรวจว่าครบ อัปเดต และมีคนซ้ำหรือขาดหรือไม่ หากไม่มีรายชื่อรวม อาจใช้การสุ่มหลายขั้นจากพื้นที่ หน่วยงาน หรือชั้นเรียนแทน แต่ต้องคำนึงถึงความคล้ายกันภายในกลุ่มครับ

เลือกวิธีให้ตรงข้อจำกัด

• สุ่มอย่างง่าย: ทุกหน่วยมีโอกาสถูกเลือกเท่าๆ กันและมีรายชื่อครบ
• แบ่งชั้น: ต้องการให้กลุ่มย่อยสำคัญ เช่น ระดับชั้นหรือขนาดองค์กร มีตัวแทน
• กลุ่มหรือหลายขั้น: ประชากรกระจายและเข้าถึงเป็นหน่วยพื้นที่ได้ง่ายกว่า
• เจาะจง: ต้องการผู้มีประสบการณ์เฉพาะในงานเชิงคุณภาพ
• สะดวก: ใช้เมื่อจำเป็น แต่ต้องรายงานข้อจำกัดการอ้างอิงผลอย่างตรงไปตรงมา

ขนาดมากไม่เท่ากับเป็นตัวแทน

แบบสอบถามออนไลน์ได้ผู้ตอบ 1,000 คนก็ยังลำเอียงได้ หากมีแต่คนกลุ่มเดียว การคำนวณขนาดตัวอย่างควรดูรูปแบบการวิเคราะห์ ขนาดอิทธิพลที่ต้องการตรวจ ระดับนัยสำคัญ กำลังการทดสอบ จำนวนตัวแปร และรูปแบบการสุ่ม ไม่ควรใช้สูตรเดียวกับทุกงานครับ

เผื่อการไม่ตอบหรือข้อมูลใช้ไม่ได้ตามประสบการณ์ของกลุ่มเป้าหมาย แต่ไม่ควรเพิ่มจำนวนแบบไม่มีเหตุผล หากอัตราตอบต่างกันระหว่างกลุ่ม ให้รายงานและพิจารณาว่ากลุ่มที่หายมีลักษณะต่างจากผู้ตอบหรือไม่ครับ

งานเชิงคุณภาพดูความลึกมากกว่าจำนวนตายตัว

เลือกผู้ให้ข้อมูลที่ช่วยให้เห็นมุมหลากหลายและมีประสบการณ์ตรง เก็บและวิเคราะห์ไปพร้อมกันจนข้อมูลใหม่ไม่เพิ่มประเด็นสำคัญ พร้อมอธิบายเกณฑ์ความอิ่มตัว ไม่ควรยกตัวเลขขั้นต่ำจากงานอื่นมาใช้โดยไม่ดูความซับซ้อนของคำถามและความแตกต่างของผู้เข้าร่วมครับ

รายงานขั้นตอนให้ทำซ้ำได้

• ขนาดและแหล่งที่มาของประชากร
• เกณฑ์คัดเข้า คัดออก และช่วงเวลา
• วิธีคำนวณหรือเหตุผลของขนาดตัวอย่าง
• ขั้นตอนเลือกและเชิญเข้าร่วม
• จำนวนเชิญ ตอบ ขาด และใช้วิเคราะห์จริง
• การจัดการข้อมูลสูญหายและความลำเอียง

เช็กลิสต์ก่อนเก็บข้อมูล

• ประชากรตรงกับผู้ที่งานต้องการอธิบาย
• กรอบตัวอย่างครอบคลุมสมาชิกสำคัญ
• วิธีเลือกทำได้จริงและสอดคล้องจริยธรรม
• ขนาดพอกับการวิเคราะห์และเผื่อการสูญเสีย
• มีแผนติดตามโดยไม่กดดันผู้เข้าร่วม

เริ่มจากคำถามว่า “อยากอธิบายผลกับใคร” แล้วออกแบบย้อนกลับมาสู่การเลือกกลุ่ม จะช่วยให้คำว่าประชากรและกลุ่มตัวอย่างไม่ใช่แค่หัวข้อในบทที่ 3 ครับ หากน้องมีจำนวนประชากรและแผนวิเคราะห์แล้ว ส่งรายละเอียดมาให้พี่ช่วยตรวจวิธีเลือกและขนาดก่อนแจกจริงได้ครับ

FAQ (คำถามที่น้องๆ ถามพี่บ่อย)